Uzbekistan Cycling Federation

 

            

                                     

 

 

Нима учун рақобат руҳий ҳаяжондир?


04.07.2020

Мусобақаларда спортчининг ягона асосий мақсади бор – у нимага қодирлигини намойиш қилиш ва машғулотлардаги тайёрлигини амалга татбиқ этиш. Aммо мусобақаларда қўйилган вазифани бажаришга нима тўсқинлик қилади? – юқори даражадаги руҳий ҳаяжон (стресс).
Нега бундай бўлади ва бунинг сабаби нимада? Бу ҳақда бугунги мақолада тушуниб оламиз.

Мусобақадаги муваффақият нафақат спортчининг тайёргарлигига, балки у қандай ҳолатда бўлишига ҳам боғлиқ. Кўп ҳолларда яхши тайёргарликка эга бўлган ва машғулотларда яхши натижаларга эришган ҳолда, спортчи руҳий ҳаяжон, ҳаддан ташқари сиқилиш ёки «мандраж» туфайли мусобақаларда ёмонроқ иштирок этадиган ҳолатлар мавжуд.

Дарҳақиқат, спортчи ўзининг жисмоний, техник ва тактик қобилиятларини, кўникма ва маҳоратини тўлиқ англаши, мусобақанинг ажралмас элементи сифатида захира имкониятларини очиши учун у спортдаги муайян стрессли омилларга психологик жиҳатдан тайёрланиши керак.

Бугунги кунда асабий зўриқиш нафақат тананинг турли хил табиат ва характердаги огоҳлантирувчи ҳаракатларига специфик бўлмаган реакцияси, балки гомеостазни ушлаб туриш учун ушбу стимулларга мослашиш тушунчаси билан боғлиқ. Стресс тананинг реакцияси бўлиб, хавфни англатади.

Спорт мусобақалари бу аниқ стрессли ҳолатдир ва бу биринчи навбатда ушбу мусобақаларда спортчининг олдига қўйилган вазифалар ва уларни амалга ошириш учун қандай имкониятларга эга эканлиги билан боғлиқ. Бундан ташқари, ҳал қилинаётган муаммонинг нафақат объектив қийинлиги, балки аввало спортчининг уни амалга ошириш имкониятига бўлган эҳтимолий баҳоси алоҳида аҳамиятга эга. Шунга кўра, рақобатбардош фаолиятда стресс пайдо бўлишининг асосий сабаби спортчининг олдида турган вазифалар ва унинг имкониятлари ўртасида мос келмасликнинг субъектив ҳиссидир.

Бундай ҳолда, стресс – бу спортчининг онги, унинг фикрлаш ва ўз қобилиятини баҳолаш қобилияти, жисмоний тайёргарлиги даражаси, ўта рақобат шароитида ўз хатти-ҳаракатларини ўзини ўзи тартибга солишга тайёрлиги. Бу бизга руҳий ҳаяжон деб қарашга имкон беради, бу тананинг юкламага тўғридан-тўғри реакциясидан фарқли ўлароқ ва ундан сўнг дарҳол тугатилишини физиологик стресс деб аташ мумкин.
Шундай қилиб, руҳий стресс – бу ҳаддан ташқари ақлий зўриқиш ва спорт фаолиятининг ҳақиқий таҳликаси ёки ҳақиқий экстремал стресс омиллари таъсири остида ривожланадиган хатти-ҳаракатларнинг бузилишидир.
Шулардан хулоса қилишимиз мумкинки, спортчилар мусобақаларда иштирок этиш билан боғлиқ бўлган стресс инсоннинг мураккаб психофизиологик ҳолатидир.

Қайси ҳис-туйғулар ва ҳиссиётлар турғун бўлишидан қатъи назар – чарчоқ, оғриқ, қўрқув ёки жаҳл – реакция шунга ўхшаш бўлади: эндокрин тизимнинг фаолияти кучаяди, гормонал фаоллик кескин ошади, стероид гормонлар ажралиб чиқади, бу эса кўп функционал тизимларнинг ўзгаришига олиб келади: юрак пульси ва нафас олиш тезлиги ошади, қон босими ва мушакларнинг оҳанглари кўтарилади, тремор пайдо бўлади, кинестетик сезгирлик ёмонлашади, ҳаракатлар кам мувофиқлаштирилади ва тежамкор бўлади. Бундан ташқари, хатти-ҳаракатни «интеллектуал» назорат қилиш ёмонлашади, эътиборни тақсимлаш ва алмаштириш қийинлашади, ўз ҳаракатларини баҳолашнинг танқидийлиги пасаяди ва неадекват қарорлар қабул қилиниши мумкин.

Спортдаги стресс омилларига қуйидагилар киради:

 – Рекорд қайтишга йўналтирилган мусобақа характеридаги ёки рақиб устидан ғалаба қозонишга қаратилган рақобатбардош кураш.
– Кураш пайтида спортчининг барча жисмоний ва ақлий кучларининг максимал зўриқиши, уларсиз ғалабага эришиб бўлмайди;
– Спортчининг ҳаёт тарзига жиддий ўзгартиришлар киритадиган узоқ, мунтазам ва изчил машғулот жараёни.

Қисқа муддатли стресс омилларига қуйидагилар киради:

• қўрқув (жисмоний машқларни бажариш пайтида олдинроқ жароҳат олган; аниқ фаворит билан учрашганда; ноқулай прогноз билан ва ҳк);
• ёқимсиз жисмоний ҳислар (оғриқ, чарчоқ ва бошқалар);
• суръати ва тезлиги (рекорд натижага асоссиз оширилган ставка, маълумотларнинг ҳаддан ташқари юкламаси, максимал қувват ва ҳаракат тезлигига эҳтиёж ва бошқалар);
• омадсизлик (ҳаракат техникасидаги хато, муваффақиятсиз бошлаш ва ҳк).
Узоқ давом этадиган стресслар:
• мусобақада ҳаракатларни бажариш пайтида юзага келадиган хавф-хатар (мото ва автоспорт, трамплиндан сакраш);
• чарчоқни келтириб чиқарадиган узоқ муддатли юклама (жисмоний ва ақлий чарчоқнинг ортиши фонида узлуксиз машқлар, шароитларнинг монотонлиги);
• кураш (мусобақалашиш, фаолият услубидаги тезкор ўзгартиришлар зарурати);
• изоляция (рақобат пайтида алоқа қилишнинг иложи йўқлиги, жамоанинг талабларига жавоб бермаслик
Катта тажриба ва малакага эга спортчилар мусобақалашишдаги стресс ҳолатида янада муваффақиятли бўлишлари маълум.

Спорт амалиётидаги стрессни енгиш учун қуйидагилар қўлланилади:

• спортчининг психологик ёрдами (спорт жамоаси). Бу ерда психолог фаолияти машғулот самарадорлигини ошириш ва мусобақаларга тайёргарлик кўриш учун руҳий ҳолатни яхшилашга қаратилган;
• спорт карьерасининг турли босқичларига хос муаммо ва қийинчиликларни ҳал қилишда спортчига психологик ёрдам: бошланғич спорт ихтисослиги босқичида ҳақиқий машғулотлар жараёни, у ва танланган спорт ҳақида ёш спортчиларнинг фикри ўртасида келишмовчилик мавжуд; чуқур тайёргарлик босқичида – машғулот юкламаларининг сезиларли даражада кўпайиши билан боғлиқ бўлган натижада ишлаш; юқори ютуқлар босқичида – ўсмирлик спортидан катталар тоифасига ўтиш, спорт ҳаётнинг асосий ишига айланади; профессионалларга ўтиш босқичида – уларнинг спорт формасини сақлаб қолиш учун мустақил ғамхўрлик; спорт карьерасини тугатиш босқичида (психологик жиҳатдан энг қийин босқич) – спорт натижалари узоқ вақт ўсмайди ёки пасайишни бошлайди;
• спортчи ва мураббийга консультация бериш (спортчи ва мураббий билан махфий мулоқотни ташкил этиш, стрессли вазиятни таҳлил қилиш, у ёки бу танловнинг оқибатларини кўрсатадиган вариантларни таклиф қилиш, шунингдек, спортчига мустақил равишда «ички таянч»ни топишда ёрдам бериш, шунингдек, мураббийларга маслаҳат бериш; жамоа билан ишлашда улар учун ҳаяжонланиш муаммосини ҳал қилишда мураббий консультацияси.
• спортчи ва мураббийнинг психологик саводхонлиги ва маҳоратини оширишга қаратилган маъруза ва машғулотлар.

Кўплаб мураббийлар спортчилар билан самарали мулоқот қилишади ва муаммоларни муваффақиятли ечишади. Aммо шуни ёдда тутиш керакки, мураббийнинг психологик ёрдам кўрсатиш қобилияти чекланган, шунинг учун профессионал спорт психологининг ёрдамини эътиборсиз қолдирманг.



< Вернуться к списку новостей









Uzbekistan Cycling Federation

Наш адрес:
100 035, Ташкент,Чиланзарский район, проспект Бунедкор 47

Tel/Fax:
(+998 71) 231-27-06, (+998 71) 231-27-05


Присоединяйтесь к нам:

FACEBOOK
TWITTER
INSTAGRAM
    О ФЕДЕРАЦИИ
- О федерации
- Задачи и Цели
- Руководство
- Региональные Федерации
- Партнёры

ТРЕК / ШОССЕ
- Сборная
- Календарь
- Результаты соревнований
- Континентальный велоспортивный клуб "Tashkent"

НОВОСТИ


Яндекс.Метрика
  ВЕЛОСПОРТ ДЛЯ ВСЕХ
- Советы для начинающих
- Обучающее видео
- Спортивные школы

ОФИЦИАЛЬНЫЕ ДОКУМЕНТЫ
- Положения и Постановления
- Антидопинг
- Правила велоспорта

ГАЛЕРЕЯ
- Фото
- Видео

КОНТАКТЫ




© 2013 — 2020. UZBEKISTAN CYCLING FEDERATION. Все права защищены.